AI-geletterdheid (artikel 4 AI Act): zo toon je het aan

Wat artikel 4 vraagt

De tekst van artikel 4 van verordening 2024/1689 is kort. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen nemen maatregelen om, zo veel mogelijk, een toereikend niveau van AI-geletterdheid te waarborgen bij hun personeel en anderen die namens hen met AI-systemen werken. Daarbij houden ze rekening met technische kennis, ervaring, opleiding, de context van het gebruik en de mensen op wie het systeem wordt toegepast.

In gewone taal: zorg dat je mensen snappen waar ze mee werken, afgestemd op wat ze ermee doen.

Voor wie het geldt (ook bij Copilot en ChatGPT)

De plicht geldt voor iedere organisatie die AI-systemen inzet, klein of groot. Het is geen plicht die pas begint bij hoog-risicotoepassingen. Dus:

• Gebruikt je binnendienst Copilot in Outlook? Geletterdheid.
• Laat je marketing teksten opstellen met ChatGPT? Geletterdheid.
• Draait er een automatisering die orders uit PDF's leest? Geletterdheid voor de mensen die het controlescherm bedienen.
• Beoordeelt een tool sollicitanten? Geletterdheid én de zware eisen van hoog risico.

Volgens het KVK-onderzoek van juni 2025 gebruikt 30% van de ondernemers ChatGPT of Copilot, maar bereidt slechts 2 tot 3% zich voor op de AI Act. De meeste bedrijven vallen dus al onder artikel 4 zonder het te weten.

Wat "voldoende" betekent per rol

De wet noemt geen aantal uren en geen curriculum. "Toereikend" hangt af van de rol. Dit is de indeling die wij hanteren:

De kern is steeds hetzelfde: AI maakt fouten, de mens controleert, en jouw data heeft regels.

Aantoonbaar maken: register, presentie, toets, beleid

De wet vraagt niet om een certificaat. Ze vraagt dat je kunt laten zien dat je maatregelen hebt genomen. Vier documenten volstaan:

1. AI-register. Welke tools en automatiseringen gebruik je, waarvoor, wie is eigenaar, in welke risicoklasse.
2. Presentielijst en inhoud. Wie heeft welke training gevolgd, wanneer, met welk programma.
3. Korte toets. Tien vragen na de workshop. Niet om te zakken, maar om te laten zien dat de kennis is overgebracht.
4. AI-beleid. Eén A4: wat mag, wat niet, wie keurt goed, waar meld je een fout. Ondertekend door de directie.

Bewaar die vier op één plek. Als een klant, verzekeraar of toezichthouder ernaar vraagt, is dat je antwoord.

In-company workshop versus e-learning

Beide kunnen. Het verschil zit in wat blijft hangen.

E-learning is goedkoop per persoon en makkelijk te plannen. Het nadeel: de voorbeelden zijn algemeen, en de vragen die medewerkers echt hebben ("mag ik dit klantdossier erin plakken?") komen niet aan bod.

In-company workshop gebruikt jullie eigen processen en tools als voorbeeld. Medewerkers oefenen met een echte mail, een echt document. De vragen die opkomen, zijn de vragen die ertoe doen. Het kost een halve dag van het team en levert naast geletterdheid meestal ook een lijst met use-cases op.

Voor een bedrijf van 10 tot 100 medewerkers is een workshop in twee of drie groepen in onze ervaring de praktischere route. Zie de workshopformats voor wat we aanbieden; open seminars in Den Haag op aanvraag.

Wat de toezichthouder heeft gezegd

De Autoriteit Persoonsgegevens bereidt samen met de RDI het Nederlandse toezicht op de AI Act voor en heeft organisaties opgeroepen om nu al met AI-geletterdheid te beginnen, in plaats van te wachten tot het toezicht is ingericht (check de actuele stand op autoriteitpersoonsgegevens.nl). De boodschap is consequent: begin met een inventarisatie van je AI-gebruik, bepaal per groep wat nodig is, en leg vast wat je doet. Precies de vier documenten hierboven.

Let op de formulering: het gaat om een inspanningsverplichting ("zo veel mogelijk"). Een bedrijf dat kan laten zien dat het serieus heeft nagedacht en getraind, staat sterk. Een bedrijf dat niets heeft gedaan, niet.

Stappenplan in 6 stappen

1. Inventariseer. Welke AI-tools en automatiseringen zijn in gebruik, ook de niet-officiële. Vraag het rond; je vindt meer dan je denkt.
2. Groepeer je mensen naar rol: directie, gebruikers, bedieners, IT.
3. Schrijf het beleid op één A4, of laat het schrijven in een directiesessie.
4. Train per groep, met eigen voorbeelden. Leg presentie en inhoud vast; sluit af met een korte toets.
5. Zet alles in het register: tools, trainingen, beleid, verantwoordelijke.
6. Herhaal jaarlijks en bij elke nieuwe tool of automatisering. Geletterdheid is geen eenmalige plicht.

Als diagram: Inventarisatie → Beleid → Training per rol → Register → Jaarlijkse check. Het gemarkeerde blok is de training: daar zit de eigenlijke geletterdheid, de rest is bewijs eromheen.

Voorbeeld

Een accountantskantoor met 55 medewerkers gebruikte privé-ChatGPT zonder beleid. Na een directiesessie, drie workshops van drie uur met presentielijst en toets, en een beleid van één A4, heeft het kantoor voor alle 55 medewerkers aantoonbare AI-basiskennis in het register staan. Cijfers illustratief. Lees de voorbeeldcase van het accountantskantoor.